Kontrola Państwowej Inspekcji Pracy zaczyna się od pytania o dokumenty i kończy na tym, czego w segregatorze nie ma. Po nowelizacji z 2026 r. okręgowy inspektor pracy dysponuje narzędziem, którego wcześniej nie było: decyzją stwierdzającą istnienie stosunku pracy. Dokumentacja pracownicza obrosła kilkunastoma odrębnymi obowiązkami, a grzywna za ich naruszenie sięga 60 000 zł.
Dokumentacja pracownicza obejmuje więcej niż akta osobowe
Kodeks pracy nakazuje pracodawcy prowadzić i przechowywać w postaci papierowej lub elektronicznej dokumentację w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz akta osobowe pracowników (art. 94 pkt 9a k.p.). Szczegóły określa rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 10 grudnia 2018 r. w sprawie dokumentacji pracowniczej (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 474), które dzieli akta osobowe na pięć części:
- część A – dokumenty z ubiegania się o zatrudnienie oraz skierowania i orzeczenia lekarskie;
- część B – dokumenty nawiązania stosunku pracy i przebiegu zatrudnienia, z umową o pracę;
- część C – dokumenty rozwiązania albo wygaśnięcia stosunku pracy, z kopią świadectwa;
- część D – dokumenty odpowiedzialności porządkowej i innej podlegającej zatarciu;
- część E – dokumenty z kontroli trzeźwości i badań na obecność środków działających podobnie do alkoholu.
Poza aktami osobowymi pracodawca prowadzi oddzielnie dla każdego pracownika dokumentację w sprawach związanych ze stosunkiem pracy: ewidencję czasu pracy, dokumenty urlopowe, kartę wypłaconego wynagrodzenia oraz kartę przydziału odzieży i obuwia roboczego (§ 6 rozporządzenia). Ewidencja czasu pracy ma odrębną podstawę w art. 149 § 1 k.p. i podlega udostępnieniu pracownikowi na jego żądanie. W sporze o nadgodziny to właśnie ta ewidencja, a nie pamięć stron, rozstrzyga o wyniku postępowania dowodowego.
Umowa, informacja o warunkach i regulaminy zakładowe
Umowa o pracę określa strony, adres siedziby pracodawcy, rodzaj umowy, datę jej zawarcia oraz warunki pracy i płacy: rodzaj pracy, miejsce jej wykonywania, wynagrodzenie ze wskazaniem składników, wymiar czasu pracy i dzień rozpoczęcia pracy (art. 29 § 1 k.p.). Umowę zawiera się na piśmie (art. 29 § 2 k.p.), a gdy formy nie zachowano, pracodawca przed dopuszczeniem pracownika do pracy potwierdza mu na piśmie ustalenia co do stron, rodzaju umowy oraz jej warunków.
Odrębnym dokumentem jest informacja o warunkach zatrudnienia, przekazywana w postaci papierowej lub elektronicznej nie później niż w terminie 7 dni od dnia dopuszczenia pracownika do pracy (art. 29 § 3 pkt 1 k.p.), a w zakresie instytucji zabezpieczenia społecznego w terminie 30 dni. Ustawa wylicza tu trzynaście pozycji, od norm czasu pracy po pouczenie o terminie odwołania do sądu pracy. Rażące naruszenie tego obowiązku jest wykroczeniem z art. 281 § 1 pkt 2a k.p., zagrożonym grzywną tak samo jak brak potwierdzenia samej umowy. Szerzej o tegorocznych zmianach pisałem w tekście o zmianach w prawie pracy i nowych obowiązkach pracodawcy.
Regulamin pracy wprowadza obowiązkowo pracodawca zatrudniający co najmniej 50 pracowników, a przy zatrudnieniu od 20 do 49 osób obowiązek powstaje dopiero wtedy, gdy z wnioskiem wystąpi zakładowa organizacja związkowa (art. 104 § 1¹ i § 3 k.p.), chyba że materię tę reguluje układ zbiorowy pracy. Od 5 listopada 2026 r. pracodawca zatrudniający co najmniej 10 pracowników ustala, do 5 maja 2027 r., zasady przeciwdziałania mobbingowi i dyskryminacji w regulaminie, jeżeli nie określa ich układ zbiorowy ani regulamin pracy (art. 94³ᵃ § 1 k.p.). Ten sam próg 50 pracowników wyznacza obowiązek ustalenia warunków wynagradzania w regulaminie wynagradzania (art. 77² § 1 k.p.), o którego dzisiejszej zawartości pisałem przy okazji nowych obowiązków w zakresie jawności wynagrodzeń.
Inspektor pracy stwierdza stosunek pracy decyzją
Nowe uprawnienie inspekcji wprowadziła ustawa z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r. poz. 473), która dodała punkt 7a do art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1712). Okręgowy inspektor pracy stwierdza w drodze decyzji istnienie stosunku pracy tam, gdzie zawarto umowę cywilnoprawną albo gdzie praca jest faktycznie świadczona za wynagrodzeniem w warunkach z art. 22 § 1 k.p. Warunkiem wydania decyzji jest niewykonanie wcześniejszego polecenia inspektora, dotyczącego niezawarcia umowy o pracę mimo dominujących cech stosunku pracy.
Postępowanie otwiera zawiadomienie stron o jego wszczęciu, kierowane przez okręgowego inspektora pracy na podstawie ustaleń kontroli (art. 33a ust. 1 tej ustawy). Rozstrzygnięcie decyzji wskazuje strony umowy, jej rodzaj, datę zawarcia, rodzaj pracy, miejsce wykonywania pracy, wymiar czasu pracy i wysokość wynagrodzenia (art. 34 ust. 2b). Dla pracodawcy najdotkliwszy jest art. 34 ust. 2e: gdy materiał dowodowy nie pozwala ustalić któregoś z tych elementów, ustawa nakazuje wskazać wariant najmniej dla niego korzystny – umowę na czas nieokreślony, siedzibę pracodawcy jako miejsce pracy, pełny wymiar czasu pracy i minimalne wynagrodzenie za pracę.
Skutki decyzji nie kończą się na gruncie prawa pracy. Od dnia jej wydania obejmują także prawo podatkowe, ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne oraz obowiązkowe wpłaty na fundusze (art. 34 ust. 2j). Sama decyzja staje się wykonalna dzień po upływie terminu do wniesienia odwołania, z dniem prawomocnego orzeczenia sądu albo z dniem nadania rygoru natychmiastowej wykonalności (art. 34 ust. 2k). Odwołanie od decyzji oraz zażalenie na postanowienie o rygorze przysługują na zasadach kodeksu postępowania cywilnego (art. 34 ust. 5a), czyli spór trafia do sądu pracy zamiast do organu wyższego stopnia.
Weryfikacji podlega więc cała konstrukcja współpracy ze zleceniobiorcami i jednoosobowymi działalnościami; o tym, jak te formy zatrudnienia liczą się dziś do stażu pracy, pisałem w tekście o zaliczaniu zlecenia i działalności gospodarczej do stażu pracy. O kwalifikacji przesądzają zwykle nie postanowienia umowy, ale grafik, lista obecności i korespondencja z poleceniami, a porządkowanie tej warstwy dokumentów traktuję jako stały element obsługi prawnej przedsiębiorstw.
Okres przechowywania liczy się od końca roku
Dokumentację pracowniczą przechowuje się w sposób gwarantujący zachowanie jej poufności, integralności, kompletności oraz dostępności, w warunkach niegrożących uszkodzeniem lub zniszczeniem, przez okres zatrudnienia oraz przez 10 lat liczonych od końca roku kalendarzowego, w którym stosunek pracy rozwiązał się lub wygasł (art. 94 pkt 9b k.p.), chyba że odrębne przepisy przewidują okres dłuższy. Przy kilku kolejnych umowach z tą samą osobą bieg tego okresu liczy się od końca roku, w którym rozwiązał się lub wygasł stosunek pracy kończący się najpóźniej (art. 94⁵ § 2 k.p.), co przesuwa datę zniszczenia teczki na ostatnią z tych umów.
Wraz ze świadectwem pracy pracodawca wydaje informację o okresie przechowywania dokumentacji, o możliwości jej odbioru do końca miesiąca kalendarzowego następującego po upływie tego okresu oraz o zniszczeniu dokumentacji w razie nieodebrania (art. 94⁶ k.p.). Nieodebraną dokumentację niszczy się w sposób uniemożliwiający odtworzenie jej treści, w terminie do 12 miesięcy po upływie okresu przeznaczonego na odbiór (art. 94⁷ § 1 k.p.), a do czasu zniszczenia wolno ją wydać byłemu pracownikowi.
Czym pracodawca ryzykuje przy brakach w dokumentach
Nieprowadzenie dokumentacji pracowniczej, jej nieprzechowywanie przez okres wymagany ustawą oraz pozostawienie jej w warunkach grożących uszkodzeniem lub zniszczeniem to trzy odrębne wykroczenia z art. 281 § 1 pkt 6, 6a i 7 k.p., zagrożone karą grzywny od 2000 zł do 60 000 zł. Taka sama sankcja obejmuje niewydanie pracownikowi świadectwa pracy w terminie (art. 282 § 1 pkt 3 k.p.), a świadectwo wydaje się w dniu ustania stosunku pracy, o ile pracodawca nie zamierza zatrudnić tej osoby ponownie w ciągu 7 dni.
Druga część ryzyka nie ma nic wspólnego z grzywną i ujawnia się dopiero w sądzie pracy. Oświadczenie o wypowiedzeniu wymaga formy pisemnej (art. 30 § 3 k.p.), wskazania przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie lub rozwiązanie umowy (art. 30 § 4 k.p.) oraz pouczenia o prawie odwołania do sądu pracy (art. 30 § 5 k.p.). Odwołanie od wypowiedzenia wnosi się w terminie 21 dni od doręczenia pisma wypowiadającego umowę, a żądanie przywrócenia do pracy lub odszkodowania w terminie 21 dni od doręczenia zawiadomienia o rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia (art. 264 § 1 i § 2 k.p.). Pracodawca, który przyczynę sformułował ogólnikowo, dysponuje w procesie wyłącznie tym, co w piśmie napisał.
Osobną warstwą jest zakres danych, jakich wolno żądać od kandydata. Katalog z art. 22¹ § 1 k.p. obejmuje imię i nazwisko, datę urodzenia, dane kontaktowe, wykształcenie, kwalifikacje zawodowe i przebieg dotychczasowego zatrudnienia, z wyłączeniem informacji o wynagrodzeniu w obecnym i w poprzednich stosunkach pracy. Dokumentację bezpieczeństwa domyka obowiązek oceny i udokumentowania ryzyka zawodowego oraz poinformowania o nim pracowników (art. 226 k.p.); ta karta bywa najstarszym papierem w firmie i nie nadąża za zmianami stanowisk, co widać przy przeglądach w ramach stałej obsługi przedsiębiorstwa.
Braki w dokumentacji pracowniczej rzadko dają o sobie znać w dniu kontroli; kosztują wtedy, gdy trzeba udowodnić coś, czego nie ma na papierze: wymiar czasu pracy albo przyczynę wypowiedzenia. Jeżeli któregoś z opisanych dokumentów w Państwa firmie nie ma albo nie był aktualizowany od kilku lat, ryzyko jest już zaciągnięte i czeka na zdarzenie, które je ujawni.
Stan prawny na dzień 01.10.2026.
Jeżeli chcą Państwo przejrzeć dokumentację pracowniczą przed kontrolą albo ocenić ryzyko przekwalifikowania umów cywilnoprawnych, zapraszam do kontaktu. Przegląd kończy się listą braków z terminami ich uzupełnienia. Formularz i dane kancelarii znajdą Państwo w sekcji kontakt.