Przejdź do treści

Kara umowna w umowie B2B: zastrzeżenie i miarkowanie

adw. Jan Dąbrowski
7 min czytania
Udostępnij
Ilustracja do artykułu: Kara umowna w umowie B2B: zastrzeżenie i miarkowanie

Kary umownej nie da się skutecznie zastrzec na wypadek nieterminowej zapłaty faktury, ponieważ ustawa dopuszcza ją wyłącznie przy zobowiązaniach niepieniężnych. Źle skonstruowana klauzula zostaje w kontrakcie jako ozdoba, a wierzyciel dowiaduje się o tym dopiero w sądzie. Stawką jest cała kwota wpisana w tej klauzuli do umowy.

Kara umowna zabezpiecza tylko zobowiązania niepieniężne

Przepis regulujący karę umowną jest krótki i od razu zamyka sprawę zakresu. Zgodnie z art. 483 § 1 k.c. strony mogą zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy. Zobowiązanie pieniężne, czyli obowiązek zapłaty ceny, wynagrodzenia albo raty, do tej konstrukcji się nie nadaje, a klauzula obejmująca opóźnienie w zapłacie nie wywoła skutku.

Zależność odwrotna, czyli zwolnienie się z zobowiązania samą zapłatą kary, też ma granice. Dłużnik nie zwolni się z zobowiązania przez samą zapłatę kary umownej, chyba że wierzyciel wyrazi na to zgodę (art. 483 § 2 k.c.), więc zapłata kary nie zastępuje wykonania robót ani dostawy. Jeżeli przepis szczególny nakazuje zapłatę określonej sumy bez umownego zastrzeżenia, stosuje się do niej odpowiednio przepisy o karze umownej (art. 485 k.c.), co obejmuje również regułę o miarkowaniu.

Jak zastrzec karę umowną, żeby dało się ją policzyć

Zastrzeżenie działa tylko wtedy, gdy z umowy wynika, za jakie zdarzenie kara przysługuje i jak wylicza się jej wysokość. Zdarzeniem jest niewykonanie albo nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego, przy czym samo opóźnienie i zwłoka to dwa różne stany: dłużnik dopuszcza się zwłoki, gdy nie spełnia świadczenia w terminie, a opóźnienie nie jest następstwem okoliczności, za które odpowiedzialności nie ponosi (art. 476 k.c.). Klauzula naliczająca karę za każdy dzień opóźnienia obejmuje szerszy zakres niż klauzula mówiąca o zwłoce i to rozróżnienie decyduje później o wyniku sporu.

Dobrze zredagowana klauzula ma cztery stałe elementy: podstawę naliczania, jednostkę czasu, zdarzenie uruchamiające oraz górny limit. Limit ma znaczenie dwustronne, bo bez niego kara rośnie liniowo i staje się naturalnym kandydatem do obniżenia przez sąd. Strony mogą przy tym rozszerzyć odpowiedzialność dłużnika na oznaczone okoliczności, za które z mocy ustawy nie odpowiada (art. 473 § 1 k.c.), lecz nieważne pozostaje zastrzeżenie, że dłużnik nie będzie odpowiadał za szkodę wyrządzoną wierzycielowi umyślnie (art. 473 § 2 k.c.). Granica jest zatem jedna i nie da się jej przesunąć umową.

Wierzyciel nie wykazuje szkody, dłużnik broni się winą

W razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania kara umowna należy się wierzycielowi w zastrzeżonej wysokości bez względu na wysokość poniesionej szkody (art. 484 § 1 zdanie pierwsze k.c.). To jest cały sens tej konstrukcji: wierzyciel wykazuje zastrzeżenie w umowie oraz zdarzenie, z którym umowa wiąże karę, i na tym kończy się jego postępowanie dowodowe co do wysokości.

Obrona dłużnika przebiega według zupełnie innego schematu dowodowego. Odpowiedzialność kontraktowa odpada, gdy niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi (art. 471 k.c.), a przy karze zastrzeżonej na wypadek zwłoki ten sam wątek wraca przez art. 476 k.c. Spór o karę umowną toczy się więc najczęściej wokół przyczyn opóźnienia, nie wokół rozmiaru straty wierzyciela.

Miarkowanie kary umownej ma dwie przesłanki

Dłużnik żąda zmniejszenia kary umownej w dwóch sytuacjach: gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo gdy kara umowna jest rażąco wygórowana (art. 484 § 2 k.c.). Przesłanki są rozłączne, wystarczy więc wykazanie jednej z nich, a wniosek o miarkowanie zgłasza dłużnik, ponieważ ustawa nie nakazuje sądowi działania w tym zakresie z urzędu.

Zwrot „rażąco wygórowana” jest pojęciem ocennym, którego ustawa nie definiuje. Nie podaje ani progu procentowego, ani relacji kary do wartości kontraktu, ani odniesienia do rozmiaru szkody, a ocena zapada na tle konkretnej umowy i konkretnego opóźnienia. Przewidywalności tu nie ma, bo dłużnik, który zgłosi wniosek o miarkowanie, przenosi ryzyko wyniku na ocenę sądu. Przesłankę wykonania zobowiązania w znacznej części da się natomiast policzyć z dokumentów odbiorowych, przede wszystkim z protokołów częściowych.

Odszkodowanie ponad karę wymaga wyraźnego zastrzeżenia

Żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne, chyba że strony inaczej postanowiły (art. 484 § 1 zdanie drugie k.c.). Jest to reguła dyspozytywna i jedno zdanie w umowie ją odwraca, ale zdania tego brakuje w większości wzorów krążących między firmami. Skutek bywa dotkliwy: kara zastrzeżona na 50 000 zł zamyka roszczenie także wtedy, gdy rzeczywista szkoda z przestoju sięga wielokrotności tej kwoty. Klauzulę o dochodzeniu odszkodowania uzupełniającego warto więc sprawdzić w pierwszej kolejności w umowach handlowych po stronie zamawiającego.

Pozew o zapłatę kary umownej: pismo, sąd, opłata

Roszczenia o zapłatę kary umownej dochodzi się pozwem o zapłatę, składanym przeciwko dłużnikowi ze stosunku umownego. Pismem inicjującym jest pozew, nie wniosek i nie skarga, a jego przedmiotem jest kwota kary wyliczona według klauzuli umownej.

Właściwość rzeczową sądu wyznacza w tej sprawie wartość przedmiotu sporu. Sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 zł, należą do sądu okręgowego (art. 17 pkt 4 k.p.c.), a pozostałe rozpoznaje sąd rejonowy. Spór między przedsiębiorcami z umowy handlowej trafia do wydziału gospodarczego właściwego sądu.

Termin na wytoczenie powództwa wyznaczają ogólne reguły przedawnienia. Roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej przedawniają się po trzech latach, a koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego (art. 118 k.c.); bieg rozpoczyna się od dnia wymagalności roszczenia (art. 120 § 1 k.c.). Mechanizm liczenia i zdarzenia wpływające na bieg terminu opisano osobno przy przedawnieniu roszczeń.

Opłata od pozwu wynika z ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Przy wartości przedmiotu sporu ponad 20 000 zł pobiera się opłatę stosunkową w wysokości 5% tej wartości (art. 13 ust. 2 u.k.s.c.), a przy wartościach niższych obowiązują opłaty stałe według przedziałów, na przykład 1 000 zł przy wartości ponad 15 000 zł do 20 000 zł (art. 13 ust. 1 u.k.s.c.). Kara umowna w kwocie 150 000 zł oznacza więc opłatę 7 500 zł, a kara w kwocie 18 000 zł – opłatę 1 000 zł.

Do pozwu dołącza się dokumenty w kolejności, w jakiej budują roszczenie: umowę wraz z załącznikami i klauzulą kary, dowód zdarzenia uruchamiającego karę (protokół odbioru, korespondencję o zgłoszeniu gotowości, notatkę o przerwaniu prac), wyliczenie kary z podaniem dni i podstawy naliczania, wezwanie do zapłaty oraz dowód jego doręczenia. Kolejność czynności ma znaczenie odwrotne do intuicji: wyliczenie kary powstaje przed wezwaniem, ponieważ wezwanie na kwotę wyższą niż wynikająca z klauzuli daje dłużnikowi materiał do podważania całości roszczenia. Prowadzenie takich sporów sądowych zaczyna się zatem od arkusza wyliczeń, a nie od pisma.

Kara umowna a odsetki za opóźnienie

Kara umowna staje się świadczeniem pieniężnym z chwilą, w której jest wymagalna, i od tego momentu wierzycielowi należą się odsetki za czas opóźnienia (art. 481 § 1 k.c.). Nie zastępuje ona natomiast instrumentów przewidzianych dla nieterminowej zapłaty faktury, które opisano przy zatorach płatniczych. Odrębny reżim rządzi też odpowiedzialnością za wady rzeczy sprzedanej, omówiony przy rękojmi i gwarancji, i kara umowna za wadę wykonania nie wyłącza tamtych uprawnień, jeżeli umowa ich nie ograniczyła.

Najczęstsze pytania

Czy karę umowną wolno zastrzec za brak zapłaty faktury?

Nie. Art. 483 § 1 k.c. dopuszcza karę umowną wyłącznie przy zobowiązaniu niepieniężnym, więc klauzula obejmująca opóźnienie w zapłacie ceny nie wywołuje skutku. Wierzycielowi pozostają wtedy odsetki za czas opóźnienia z art. 481 § 1 k.c., naliczane od dnia wymagalności zapłaty ceny.

Ile wynosi opłata od pozwu o 80 000 zł kary umownej?

Opłata wynosi 4 000 zł, czyli 5% wartości przedmiotu sporu (art. 13 ust. 2 u.k.s.c.). Sąd nie nada sprawie biegu bez uiszczenia tej kwoty albo bez wniosku o zwolnienie od kosztów, a przy wartości sporu do 20 000 zł obowiązują niższe opłaty stałe.

Co zrobić, gdy od wymagalności kary minęły ponad trzy lata?

Najpierw warto sprawdzić, czy termin przedawnienia rzeczywiście upłynął. Trzyletni termin z art. 118 k.c. kończy się z ostatnim dniem roku kalendarzowego, więc kara wymagalna w marcu 2023 r. przedawnia się dopiero 31 grudnia 2026 r. Jeżeli wymagalność kary zależy od wezwania do zapłaty, bieg terminu liczy się od dnia, w którym kara stałaby się wymagalna, gdyby wierzyciel wezwał dłużnika najwcześniej, jak mógł (art. 120 § 1 k.c.). Dopiero po upływie terminu dłużnik może uchylić się od zapłaty, powołując się na przedawnienie (art. 117 § 2 k.c.).

Co przygotować przed pierwszą rozmową o karze umownej?

Umowa z klauzulą kary, harmonogram z terminami umownymi, protokoły odbioru oraz korespondencja z okresu opóźnienia wystarczają, żeby ocenić, czy zdarzenie z art. 476 k.c. w ogóle wystąpiło. Bez harmonogramu i protokołów ocena kończy się na hipotezie, a przy karze naliczanej dziennie liczy się co do dnia.

Klauzula kary umownej bez górnego limitu i bez zastrzeżenia o odszkodowaniu uzupełniającym działa przeciwko obu stronom kontraktu: zamawiającemu odbiera nadwyżkę ponad karę, a wykonawcę wystawia na kwotę, która przy dłuższym opóźnieniu przekracza wartość całego zlecenia.

Stan prawny na dzień 01.11.2026.

Przegląd klauzul kar umownych w obowiązujących kontraktach zajmuje zwykle mniej czasu niż jeden spór o ich wykonanie. Dane kontaktowe oraz zakres prowadzonej praktyki znajdą Państwo na stronie głównej.

Zastrzeżenie: Treść niniejszego artykułu ma charakter wyłącznie edukacyjny i informacyjny, nie stanowi porady prawnej, ani nie zastępuje indywidualnej analizy problemu przez adwokata. Stan prawny aktualny na dzień wskazany w treści wpisu, a gdy go nie podano, na dzień publikacji. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikające z zastosowania się do informacji zawartych w artykule bez uprzedniej konsultacji z adwokatem.
adw. Jan Dąbrowski (zdjęcie przetworzone z użyciem narzędzi AI)

adw. Jan Dąbrowski

Izba Adwokacka we Wrocławiu, WRO/ADW/2951

Prowadzi sprawy spółek i przedsiębiorców: prawo gospodarcze i korporacyjne, spory sądowe, kontrakty B2B.