Przez działkę Państwa firmy biegnie linia energetyczna, gazociąg albo wodociąg, a w dokumentach nieruchomości nie ma ani umowy z przedsiębiorstwem przesyłowym, ani decyzji administracyjnej. Taki stan trwa nieraz od lat siedemdziesiątych i sam z siebie nie wygasa. O tym, czy właścicielowi gruntu nadal cokolwiek przysługuje, decyduje data wybudowania urządzeń.
Urządzenia przesyłowe nie stają się częścią gruntu
Urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne urządzenia podobne nie należą do części składowych nieruchomości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa (art. 49 § 1 k.c.). Słup, kabel i rura pozostają zatem własnością przedsiębiorstwa przesyłowego, mimo że tkwią w cudzej ziemi. Właściciel gruntu nie nabywa ich przez sam fakt posadowienia na swojej działce i nie wolno mu nimi rozporządzać.
Skoro urządzenie należy do kogoś innego, to ktoś inny korzysta z cudzej nieruchomości i musi mieć do tego tytuł. Tytułem bywa umowa, orzeczenie sądu, zasiedzenie albo decyzja starosty zezwalająca na przeprowadzenie przewodów wbrew woli właściciela (art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 399). Ten sam przepis wymaga, by ograniczenie nastąpiło zgodnie z planem miejscowym, a w razie jego braku zgodnie z decyzją o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, co odsyła do gminnych dokumentów planistycznych opisanych we wpisie o planie ogólnym gminy i warunkach zabudowy. Jeżeli żadnej z tych podstaw w aktach nie ma, korzystanie z gruntu odbywa się bez tytułu prawnego.
Służebność przesyłu porządkuje stan faktyczny
Kodeks cywilny pozwala obciążyć nieruchomość na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza wybudować urządzenia z art. 49 § 1 k.c. albo jest ich właścicielem, prawem polegającym na korzystaniu z nieruchomości obciążonej w oznaczonym zakresie, zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń; ustawa nazywa to prawo służebnością przesyłu (art. 305¹ k.c.). Instytucja działa w obie strony, właściciel gruntu nie jest wyłącznie adresatem żądań przedsiębiorstwa. Jeżeli przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu, a jest ona konieczna do korzystania z urządzeń, właściciel nieruchomości może żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie służebności przesyłu (art. 305² § 2 k.c.). Inicjatywa spoczywa wtedy na właścicielu gruntu, ponieważ ustawa nie nakazuje przedsiębiorstwu zgłaszać się z propozycją umowy z własnej woli.
Trzy dalsze reguły przesądzają o trwałości takiego rozwiązania. Służebność przesyłu przechodzi na nabywcę przedsiębiorstwa lub nabywcę urządzeń (art. 305³ § 1 k.c.), wygasa najpóźniej wraz z zakończeniem likwidacji przedsiębiorstwa (art. 305³ § 2 k.c.), a po jej wygaśnięciu na przedsiębiorcy ciąży obowiązek usunięcia urządzeń utrudniających korzystanie z nieruchomości, z zastrzeżeniem obowiązku naprawienia szkody, gdy usunięcie powodowałoby nadmierne trudności lub koszty (art. 305³ § 3 k.c.). Do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych (art. 305⁴ k.c.), a to odesłanie otwiera drogę do przepisów o zasiedzeniu.
Wysokości wynagrodzenia ustawa nie normuje: nie narzuca ani jednorazowej, ani okresowej formy wypłaty, ani metody wyceny. Kwota opiera się na opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego i zależy od powierzchni pasa technologicznego, rodzaju urządzeń oraz stopnia ograniczenia dotychczasowego przeznaczenia działki. Sposób prowadzenia tego rodzaju spraw przedstawia strona o roszczeniach przesyłowych.
Wynagrodzenie za korzystanie z gruntu bez tytułu
Obok żądania ustanowienia służebności stoi drugie roszczenie, o zapłatę za okres miniony. Kto faktycznie korzysta z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności, jest posiadaczem służebności, a do posiadania służebności stosuje się odpowiednio przepisy o posiadaniu rzeczy (art. 352 k.c.). Tą drogą do rozliczeń z przedsiębiorstwem przesyłowym wchodzą przepisy o stosunkach między właścicielem a posiadaczem: art. 224 § 2 i art. 225 k.c., stosowane do posiadacza zależnego przez art. 230 k.c. w zakresie wynikającym z tego odesłania.
Rozróżnienie dobrej i złej wiary decyduje o kwocie. Samoistny posiadacz w dobrej wierze nie jest obowiązany do wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy, jednakże od chwili, w której dowiedział się o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa o wydanie rzeczy, obowiązek zapłaty powstaje (art. 224 § 1 i 2 k.c.). Obowiązki posiadacza w złej wierze są takie same jak obowiązki posiadacza w dobrej wierze liczone od tej właśnie chwili (art. 225 k.c.), a więc powstają bez oczekiwania na proces.
Zakres okresu wstecznego wyznacza przedawnienie roszczenia o wynagrodzenie. Termin ogólny wynosi sześć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej trzy lata, przy czym koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, o ile termin nie jest krótszy niż dwa lata (art. 118 k.c.). O tym, który z tych terminów obciąża właściciela, przesądza związek roszczenia z jego własną działalnością gospodarczą, nie zaś status przedsiębiorstwa przesyłowego po drugiej stronie. Zasady biegu i przerwania terminów rozłożyłem w osobnym tekście o przedawnieniu roszczeń.
Przedsiębiorstwo broni się zasiedzeniem służebności
Odpowiedź przedsiębiorstwa na wezwanie jest niemal zawsze ta sama: służebność została już nabyta przez zasiedzenie. Podstawą tej obrony jest art. 292 k.c. w związku z art. 305⁴ k.c. Służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wypadku, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia, a do jej nabycia stosuje się odpowiednio przepisy o nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie (art. 292 k.c.). Terminy wynikają zatem z art. 172 k.c.: dwadzieścia lat posiadania przy dobrej wierze i trzydzieści lat przy złej wierze.
Spór ogniskuje się więc na dwóch faktach, nie na wykładni. Pierwszym jest data, w której urządzenie zaczęło działać na tej konkretnej działce, drugim charakter objęcia gruntu w posiadanie. W sprawach przesyłowych zaczynam od dokumentacji budowlanej i geodezyjnej z okresu budowy linii, ponieważ to ona, a nie dzisiejsze oświadczenia stron, wyznacza początek biegu terminu zasiedzenia. Kto występuje z żądaniem bez wcześniejszego ustalenia tych dat, zwykle poznaje je dopiero z odpowiedzi przedsiębiorstwa.
Kwalifikacja posiadania infrastruktury wybudowanej w czasach, gdy grunt i przedsiębiorstwo pozostawały w rękach Skarbu Państwa, zależy od ustaleń faktycznych, a jednolitej reguły ustawowej tu nie ma. Przyjmuję wykładnię wymagającą od przedsiębiorstwa wykazania nieprzerwanego posiadania dokumentem z epoki i uprzedzam, że jest to założenie robocze. Odrębnie wygląda sytuacja gruntów zajętych na podstawie decyzji z art. 124 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami: taka decyzja ostateczna stanowi podstawę wpisu w księdze wieczystej (art. 124 ust. 7 tej ustawy), a odszkodowanie przysługuje za szkody powstałe wskutek zajęcia i powiększa się o kwotę odpowiadającą zmniejszeniu wartości nieruchomości (art. 128 ust. 4 tej ustawy). Droga dochodzenia odszkodowania biegnie wtedy przed organem administracji, a rozstrzygnięcie zapada w decyzji.
Wniosek do sądu: właściwość, opłata, załączniki
Ustanowienia służebności przesyłu dochodzi się w postępowaniu nieprocesowym, a zestaw czynności pozostaje ten sam niezależnie od rodzaju urządzeń.
- Pismo inicjujące: wniosek o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem (art. 305² § 2 k.c.).
- Sąd właściwy: sąd rejonowy (art. 507 k.p.c.), a spośród sądów rejonowych sąd położenia nieruchomości (art. 606 k.p.c.).
- Termin: nabycie służebności przez przedsiębiorstwo w drodze zasiedzenia (art. 292 w związku z art. 172 k.c.) odbiera żądaniu podstawę, natomiast wynagrodzenie za okres miniony ogranicza przedawnienie z art. 118 k.c., liczone wstecz od dnia złożenia pisma.
- Opłata: stała opłata 100 zł od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego (art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1228), przy czym art. 39 ust. 1 pkt 3 tej ustawy przewiduje 200 zł od wniosku o stwierdzenie nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie, czyli od pisma składanego przez drugą stronę.
- Załączniki i kolejność: wskazanie właścicieli wszystkich nieruchomości objętych przebiegiem urządzeń oraz wniosek o oględziny nieruchomości (art. 626 § 1 i 2 w związku z art. 626 § 3 k.p.c.), odpis z księgi wieczystej, wypis z ewidencji gruntów, mapa z przebiegiem sieci i korespondencja z przedsiębiorstwem.
Kolejność czynności ma w tych sprawach znaczenie dowodowe. Wezwanie do zawarcia umowy poprzedza wniosek, ponieważ dopiero odmowa przedsiębiorcy otwiera roszczenie z art. 305² § 2 k.c. Gdy urządzenia dopiero mają powstać, rozmowa toczy się jeszcze na etapie decyzji administracyjnych, co opisałem we wpisie o pozwoleniach i decyzjach w inwestycjach odnawialnych źródeł energii. Roszczenie o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń (art. 222 § 2 k.c.) pozostaje w tle jako żądanie dalej idące, prowadzące do usunięcia urządzeń, i wchodzi w rachubę wtedy, gdy przebieg sieci wyklucza zabudowę działki. Skutkiem takiego żądania jest przeniesienie sieci, nie zaś świadczenie pieniężne na rzecz właściciela gruntu.
Jeżeli przez Państwa nieruchomość biegnie cudza sieć, a w dokumentach nie ma ani umowy, ani decyzji starosty, to pytanie nie brzmi już, czy roszczenie istnieje, lecz czy termin zasiedzenia zdążył upłynąć wcześniej, niż ktokolwiek się nad tym pochylił. Szerzej o tym obszarze piszę na stronie poświęconej roszczeniom przesyłowym.
Stan prawny na dzień 01.11.2026.
Jeżeli przez grunt Państwa firmy biegnie cudza sieć, a w dokumentach nie ma umowy ani decyzji, zapraszam do kontaktu: do pierwszej oceny wystarczy numer księgi wieczystej i to, co wiadomo o dacie wybudowania urządzeń, bo od niej zależy, czy przedsiębiorstwo może bronić się zasiedzeniem. Od tego zaczynam, zanim powstanie wezwanie albo wniosek do sądu. Formularz i dane kancelarii znajdą Państwo w sekcji kontakt.