Zakładając organizację społeczną albo wchodząc do jej władz, trafiają Państwo w reżim zupełnie innej ustawy niż ta, którą znają Państwo ze spółki. Wybór między fundacją a stowarzyszeniem przesądza o tym, kto rządzi organizacją, z jakiego majątku ona odpowiada i który organ państwa ją kontroluje. Statut podpisany bez namysłu wraca przy pierwszym wniosku o dotację.
Fundacja i stowarzyszenie stoją na innym fundamencie
Fundacja jest przede wszystkim majątkiem wyodrębnionym przez fundatora dla wskazanego celu. Oświadczenie woli o jej ustanowieniu wymaga formy aktu notarialnego, a jedynym odstępstwem jest testament (art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach, t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 166). Cel ma być społecznie lub gospodarczo użyteczny, a fundator wskazuje składniki majątkowe przeznaczone na jego realizację (art. 1 i art. 3 ust. 2). Członków fundacja nie ma, więc cała jej treść ustrojowa mieści się w statucie ustalanym przez fundatora (art. 5 ust. 1).
Stowarzyszenie jest odwrotnością tej konstrukcji: dobrowolnym, samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych, opierającym działalność na pracy społecznej członków (art. 2 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach, t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 2261). Do założenia potrzeba co najmniej siedmiu osób, które uchwalają statut i wybierają komitet założycielski albo władze (art. 9). Dla przedsiębiorcy rozstrzygające jest jedno ograniczenie: osobie prawnej przysługuje wyłącznie status członka wspierającego (art. 10 ust. 3), więc spółka nie zasiądzie w walnym zebraniu z prawem głosu. Odrębną instytucją pozostaje fundacja rodzinna, którą opisałem przy okazji sukcesji firmy rodzinnej.
Osobowość prawną daje dopiero wpis do KRS
Fundacja uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisania do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS), o czym stanowi art. 7 ust. 2 ustawy o fundacjach, a stowarzyszenie uzyskuje ją i rozpoczyna działalność po wpisie (art. 17 ust. 1 Prawa o stowarzyszeniach). Sąd rejestrowy bada przy tym, zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy o fundacjach, czy cel oraz statut odpowiadają przepisom prawa.
Okres przed wpisem to najbardziej ryzykowny moment całego przedsięwzięcia. Za czynności niezbędne do rozpoczęcia działalności, dokonane na rzecz stowarzyszenia przed wpisem, członkowie zarządu odpowiadają wobec osób trzecich solidarnie, a dopiero po wpisie za te zobowiązania odpowiada samo stowarzyszenie (art. 17 ust. 2). Umowa najmu lokalu podpisana przed rejestracją jest więc zobowiązaniem osobistym podpisujących. Samo postępowanie o wpis stowarzyszenia i jego terenowej jednostki organizacyjnej do rejestru jest przy tym wolne od opłat sądowych (art. 17 ust. 3).
Działalność gospodarcza w organizacji ma ustawowe granice
Fundacji wolno prowadzić działalność gospodarczą w rozmiarach służących realizacji jej celów, a wartość środków majątkowych przeznaczonych na tę działalność nie jest niższa niż 1000 zł (art. 5 ust. 5 ustawy o fundacjach). Ten próg nie zmienił się od 1984 r. i o rzeczywistej zdolności operacyjnej organizacji nie mówi dziś nic. Ustawa wymienia prowadzenie działalności gospodarczej wśród fakultatywnych postanowień statutu (art. 5 ust. 1). Statut milczący w tej sprawie wymaga zmiany, zanim padnie pierwsza faktura.
W stowarzyszeniu działalność gospodarcza jest dopuszczalna na zasadach ogólnych, z jednym twardym zastrzeżeniem: dochód służy realizacji celów statutowych i nie podlega podziałowi między członków (art. 34 Prawa o stowarzyszeniach). Wyłączona z tej ścieżki pozostaje forma uproszczona, bo art. 42 ust. 1 pkt 2-4 zakazuje stowarzyszeniu zwykłemu działalności gospodarczej, odpłatnej działalności pożytku publicznego oraz zrzeszania osób prawnych.
Odrębną pułapką jest granica między odpłatną działalnością pożytku publicznego a działalnością gospodarczą. Staje się ona działalnością gospodarczą w rozumieniu Prawa przedsiębiorców wtedy, gdy wynagrodzenie przewyższa koszty działalności danego rodzaju albo gdy przeciętne miesięczne wynagrodzenie osoby zatrudnionej przy niej przekracza 3-krotność przeciętnego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za rok poprzedni (art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1338). Skutek następuje z mocy ustawy, bez decyzji jakiegokolwiek organu. Rachunek kosztów danego rodzaju działalności układam razem z cennikiem, przed pierwszą odpłatną usługą, nie po zamknięciu roku obrotowego. Przewidywalność tych rozliczeń należy do tej samej bieżącej obsługi prawnej firmy, co umowy sponsoringowe.
Status OPP wymaga dwóch lat nieprzerwanej działalności
Status organizacji pożytku publicznego (OPP) przysługuje dopiero organizacji prowadzącej działalność pożytku publicznego nieprzerwanie przez co najmniej 2 lata (art. 22 ust. 1 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie). Warunki z art. 20 ust. 1 tej ustawy spełnia się łącznie, a trzy uderzają wprost w rozwiązania typowe dla firm rodzinnych:
- prowadzenie działalności gospodarczej wyłącznie jako dodatkowej wobec działalności pożytku publicznego (pkt 2);
- powołanie kolegialnego organu kontroli lub nadzoru, odrębnego od zarządu i niepowiązanego z nim małżeństwem, wspólnym pożyciem, pokrewieństwem, powinowactwem ani podległością służbową (pkt 4);
- wpisanie do statutu zakazu pożyczek dla członków organów i ich osób bliskich oraz zakupów od podmiotów powiązanych powyżej cen rynkowych (pkt 6 lit. a i d).
Obsadzenie organu kontroli osobami z najbliższej rodziny zarządu przekreśla zatem wniosek o status OPP już na starcie.
Nadzór sięga aż do zawieszenia zarządu
Nadzór nad fundacją rozkłada się między właściwego ministra i starostę, których sąd zawiadamia o wpisie, przesyłając im statut (art. 9 ust. 2 ustawy o fundacjach). O zgodności działania fundacji z prawem, statutem i celem ustanowienia orzeka sąd w postępowaniu nieprocesowym na wniosek ministra lub starosty (art. 12 ust. 1). Fundacja składa corocznie właściwemu ministrowi sprawozdanie ze swojej działalności (art. 12 ust. 2), w postaci elektronicznej, na formularzu z Biuletynu Informacji Publicznej (BIP) urzędu obsługującego Ministra Sprawiedliwości (ust. 2b), i udostępnia je do publicznej wiadomości (ust. 3).
Instrumenty nadzorcze idą znacznie dalej, niż zakłada większość zarządów. Minister lub starosta występuje do sądu o uchylenie uchwały zarządu rażąco sprzecznej z celem fundacji, jej statutem lub prawem, a jednocześnie o wstrzymanie jej wykonania do czasu rozstrzygnięcia sprawy (art. 13). Przy istotnym naruszeniu organ wyznacza termin na usunięcie uchybień albo żąda zmiany zarządu, a po bezskutecznym upływie terminu występuje do sądu o zawieszenie zarządu i wyznaczenie zarządcy przymusowego (art. 14 ust. 1 i 2). Zarząd spółki z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiada za jej zobowiązania na zupełnie innej podstawie, którą opisałem przy art. 299 k.s.h., i tamtej konstrukcji do fundacji przenieść się nie da.
W stowarzyszeniu nadzór sprawuje starosta właściwy ze względu na siedzibę, a nad stowarzyszeniami jednostek samorządu terytorialnego wojewoda (art. 8 ust. 5 Prawa o stowarzyszeniach). Nadzór ten obejmuje wyłącznie zgodność działania z prawem i statutem, a organ żądający odpisów uchwał walnego zebrania albo wyjaśnień od władz ma obowiązek wskazać uzasadnienie żądania (art. 25). Niezależnie od tego zarejestrowana organizacja jest osobą prawną, a więc mieści się w ustawowej definicji podmiotu zbiorowego, co otwiera osobny obszar ryzyka karnego po stronie samej organizacji.
Zdalne głosowanie władz przestało być wyjątkiem
Zdalne głosowanie władz przestało być rozwiązaniem tymczasowym z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 23 stycznia 2026 r. o zmianie ustawy o fundacjach oraz ustawy – Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2026 r. poz. 316), czyli 27 marca 2026 r. Nowelizacja uchyliła art. 10 ust. 1e Prawa o stowarzyszeniach oraz art. 5 ust. 1b ustawy o fundacjach. Przepisy pozostawione w mocy nie wiążą już zdalnego głosowania z żadnym stanem nadzwyczajnym: głosowanie poza posiedzeniami władz odbywa się środkami komunikacji elektronicznej, jeżeli członkowie danej władzy wyrazili na to zgodę w formie dokumentowej (art. 10 ust. 1a), zawiadomienie o zebraniu zawiera dokładny opis sposobu uczestnictwa i wykonywania prawa głosu (ust. 1b), a posiedzenie wymaga transmisji obrad w czasie rzeczywistym, dwustronnej komunikacji i głosowania osobiście lub przez pełnomocnika (ust. 1c). Do władz fundacji przepisy te stosuje się odpowiednio (art. 5 ust. 1a ustawy o fundacjach), zatem obie formy traktowane są tu tak samo.
Jest tu jednak haczyk ustrojowy: statut wprowadza odmienne uregulowania, w tym ograniczenia, i wolno mu wprost wyłączyć stosowanie tych przepisów (art. 10 ust. 1d). Statuty pisane przed 2020 r. zwykle o zdalnych głosowaniach milczą, co działa na korzyść organizacji, natomiast wzorce przepisywane naprędce potrafią zawierać wyłączenie, o którym zarząd dowiaduje się dopiero w sporze o ważność uchwały.
Jeżeli organizacja ma być czymś więcej niż wizytówką społecznej aktywności firmy, o jej losie przesądzi statut, a nie deklarowany cel: rozstrzyga on o działalności gospodarczej, o składzie organu kontroli, o trybie głosowania i o tym, czy status OPP będzie osiągalny po dwóch latach. Dokument napisany wyłącznie pod rejestrację rzadko wytrzymuje pierwszy rok działania, a każda jego zmiana wymaga uchwały i wpisu do rejestru.
Stan prawny na dzień 30.08.2026.
Jeżeli rozważają Państwo powołanie fundacji albo stowarzyszenia przy firmie, zapraszam do rozmowy o statucie, zanim trafi do KRS: przeglądam go pod kątem działalności gospodarczej, składu organu kontroli i trybu głosowania, czyli punktów, których późniejsza zmiana wymaga uchwały i wpisu do rejestru. Jeżeli zasiadają Państwo we władzach istniejącej organizacji, ten sam przegląd obejmuje statut już obowiązujący. Formularz i dane kancelarii znajdą Państwo w sekcji kontakt.
